Dotknij nosa swojego psa. Jest chłodny i wilgotny, nawet gdy reszta ciała grzeje jak termofor. To nie przypadek. Ten zimny czubek, czyli rhinarium, działa jak czujnik podczerwieni i wyczuwa ciepło żywego zwierzęcia lub człowieka bez dotyku, z kilkudziesięciu centymetrów, a w dobrych warunkach nawet z ponad metra.
Trzy sceny, które zna każdy opiekun
Pies na spacerze wsadza nos w kępę trawy, zamiera i celuje w jeden punkt, choć nic tam nie widać i nic się nie rusza. Starszy pies, który już nie widzi, trafia pyskiem prosto w twoją dłoń, zanim zdążysz go pogłaskać. Nowo narodzone szczenięta, ślepe i głuche, pełzną bez wahania do brzucha matki.
Sam długo zakładałem, że za wszystkim stoi wyłącznie węch. Tymczasem w każdej z tych sytuacji pracuje jeszcze jeden zmysł: wyczuwanie ciepła na odległość, nazywane telerecepcją termiczną. Do niedawna przypisywano go głównie gadom i niektórym nietoperzom wampirom, a nie psom śpiącym nam na kanapie.
Dlaczego psi nos jest chłodniejszy niż reszta ciała?
Rhinarium to goła, wilgotna skóra na samym czubku nosa. Pokrywają ją bruzdy podobne do ludzkich linii papilarnych, a każdy pies ma ten wzór inny. Najważniejsza jest jednak temperatura. Wnętrze ciała psa trzyma stałe ciepło, a czubek nosa bywa wyraźnie chłodniejszy, często o kilka stopni, szczególnie w chłodniejsze dni.
Ten chłód jest warunkiem działania całego czujnika. Gdyby nos był tak ciepły jak reszta psa, jego własne promieniowanie cieplne zagłuszałoby słabe sygnały z zewnątrz. Schłodzony czubek działa więc jak naturalnie wychłodzona matryca. Gęsto upakowane wolne zakończenia nerwowe rejestrują w niej nawet niewielką porcję ciepła od małego ssaka schowanego w trawie albo od człowieka, który podchodzi do psa.
Co pokazały badania z rezonansem i testy zachowania
Psy sprawdzano na dwa sposoby: w testach behawioralnych i w skanerze rezonansu magnetycznego. Bodźcem było niewidoczne źródło ciepła o temperaturze odpowiadającej żywemu zwierzęciu.
Rezonans pokazał, że kora mózgowa psa, a dokładnie obszary przetwarzające bodźce czuciowe, aktywuje się natychmiast, gdy takie źródło pojawi się w pobliżu. Zasięg to kilkadziesiąt centymetrów, a w sprzyjających warunkach ponad metr. Pies nie musi więc niczego dotknąć ani zobaczyć, żeby wiedzieć, że obok jest coś ciepłego i żywego.
Po co psu taki zmysł?
Dla przodków psa była to realna przewaga przy polowaniu. Wilk tropiący zdobycz o zmierzchu albo zimą nie mógł polegać tylko na oczach i na wietrze, który przyniesie zapach. Gryzoń zakopany pod śniegiem czy schowany w gęstym leśnym poszyciu świecił dla jego nosa jak punkt na niewidzialnej mapie ciepła.
Ten sam mechanizm zostaje z psem przez całe życie. Szczeniętom pomaga, razem z dotykiem i pierwszymi zapachami, trafić do sutków matki i do ciepła rodzeństwa. U starszego psa, który stracił wzrok, wyjaśnia, dlaczego tak precyzyjnie znajduje dłoń opiekuna, zanim ta dotknie sierści albo poruszy powietrze przy pysku.
Kynolodzy zaczynają też patrzeć pod tym kątem na psy ratownicze i poszukiwawcze. Pod gruzem po katastrofie budowlanej albo w lawinisku zapach bywa zablokowany lub rozwiany przez zawirowania powietrza. Wtedy słaby sygnał cieplny może być tym ostatnim szczegółem, który pozwoli psu oznaczyć żywego człowieka.
